Zes levens, zes verhalen: de oorlogsslachtoffers van St. Laurentius

Achter de poorten van St. Laurentius liggen niet alleen mensen begraven, maar ook verhalen die nooit vergeten mogen worden. Zes graven herinneren aan de donkere jaren van de Tweede Wereldoorlog. Zes mensen, ieder met een eigen leven, een eigen geschiedenis en een eigen tragisch einde. Hun verhalen laten zien hoe de oorlog op verschillende manieren levens verwoestte.

De Wereld in Brand: een plek om stil te staan
Wie over de begraafplaats St. Laurentius wandelt, ontdekt een plek waar de geschiedenis van Rotterdam op bijzondere wijze bewaard is gebleven. Tussen de graven en het groen wordt ook de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend gehouden. Het monument De Wereld in Brand geeft die herinnering een bijzondere betekenis. De naam roept een tijd op waarin oorlog en geweld de wereld beheersten en het dagelijks leven voorgoed veranderden.

Enkele jaren geleden kregen zes oorlogsslachtoffers op St. Laurentius een gezamenlijke herdenkingsplek. In nauw overleg met de Oorlogsgravenstichting en de nabestaanden werd besloten hen te herbegraven op een speciaal ingericht herdenkingsveld. Daarmee kregen hun graven niet alleen een waardige plek, maar werden ook hun verhalen nadrukkelijker met elkaar verbonden. Hun levens liepen sterk uiteen. De een vocht tegen de Duitse invallers, de ander werkte in het verzet. Sommigen werden slachtoffer van bombardementen of van het geweld van de bezetter. Wat hen verbindt, is dat zij de bevrijding van Nederland niet meer mochten meemaken. Achter ieder van hun namen schuilt een verhaal.

Adam Joseph Hirschmann – Gesneuveld op de eerste oorlogsdag

Op 10 mei 1940 valt het Duitse leger Nederland binnen. Voor de 26-jarige Adam Joseph Hirschmann, geboren op 4 mei 1914, verandert die dag alles. Als militair bij het Wapen der Genie krijgt hij met zijn eenheid opdracht positie in te nemen bij een viaduct in Delfgauw. De Nederlandse militairen bieden fel verzet. Tijdens patrouilles weten zij Duitse soldaten zelfs tot overgave te dwingen. Maar Adam overleeft de gevechten niet. Op de allereerste dag van de oorlog komt hij om het leven.

Zijn optreden blijft niet onopgemerkt. Op 19 juli 1947 wordt hij postuum onderscheiden met het Bronzen Kruis, als erkenning voor zijn moedige en beleidvolle optreden tegenover de vijand. Adam is nog maar net 26 jaar wanneer zijn leven eindigt. Zijn verhaal herinnert aan de Nederlandse militairen die vanaf het eerste moment weerstand boden tegen de Duitse inval.

Johannes Josephus Maria van der Loo – Een dood vol onbeantwoorde vragen

Soms vertelt een enkele zin meer dan een uitgebreid levensverhaal. Dat geldt voor Johannes Josephus Maria van der Loo, geboren op 2 maart 1914 in Amsterdam. In zijn rouwadvertentie staat een aangrijpende mededeling: ‘Op 22 september 1944 werd tot onze groote onsteltenis en droefheid door de Duitsche bezetters op wreede wijze ter dood gebracht.’ Johannes werkt als kantoorbediende wanneer de oorlog zijn leven overschaduwt. Op 22 september 1944 wordt hij door de Duitse bezetter om het leven gebracht. Hij is dan 30 jaar oud.

Waarom Johannes precies werd gedood, is niet bekend. De beschikbare informatie geeft daarop geen antwoord. Juist die onzekerheid maakt zijn verhaal aangrijpend. Niet van ieder oorlogsslachtoffer is de volledige geschiedenis bewaard gebleven. Soms resteren slechts een naam, een datum en een paar woorden van verdrietige nabestaanden.

Leonardus Julianus Fleghaar – Ver van huis gestorven

De 24-jarige Rotterdamse elektricien Leonardus Julianus Fleghaar heeft weinig te kiezen wanneer hij tijdens de oorlog in Duitsland tewerkgesteld wordt. Zoals zoveel jonge Nederlandse mannen moet hij zijn vertrouwde omgeving achterlaten. Leonardus, geboren op 2 maart 1920, komt terecht in Sindelfingen, een plaats ten zuidwesten van Stuttgart. Ver van Rotterdam werkt hij in een land dat Nederland bezet houdt. Op zondag 10 september 1944 wordt Sindelfingen getroffen door een bombardement van geallieerde vliegtuigen. Leonardus komt daarbij om het leven.

Het is een wrange werkelijkheid van de oorlog: een jonge Nederlander die gedwongen in Duitsland verblijft, wordt slachtoffer van een bombardement door de geallieerden die tegen nazi-Duitsland vechten. Leonardus wordt slechts 24 jaar. Zijn verhaal herinnert aan de vele Nederlanders die tijdens de oorlog naar Duitsland werden gebracht en van wie sommigen nooit meer thuiskwamen.

Pieter Herman Magré – Verzetsman tot het einde

Wanneer Duitse bommen op 14 mei 1940 Rotterdam verwoesten, helpt Pieter Herman Magré gewonden naar het Sint Franciscus Gasthuis aan de Schiekade te brengen. Het is het begin van een oorlog waarin hij steeds nadrukkelijker in verzet komt tegen de bezetter. Pieter, geboren op 9 december 1915 in Den Haag, werkt samen met zijn vrouw Jeanne in de illegaliteit. Onder de schuilnaam ‘Bas’ sluit hij zich aan bij de Knokploegen, waaronder KP Rotterdam. Deze verzetsgroepen houden zich onder meer bezig met het buitmaken van distributiebonnen, sabotage en gewapende overvallen.

Pieter groeit uit tot sectiecommandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in Rotterdam. Maar de Duitsers komen hem op het spoor. Op 7 februari 1945 wordt hij thuis gearresteerd en overgebracht naar het politiebureau aan het Haagseveer. Op 19 februari 1945 vindt op de Coolsingel een aanslag plaats op de beruchte SS’er Hermann Heinrich Pennings. De Duitse bezetter besluit tot een vergeldingsactie. Een dag later wordt Pieter samen met negen andere gevangenen gefusilleerd. De lichamen moeten op bevel van de bezetter blijven liggen. Voorbijgangers worden gedwongen naar de slachtoffers te kijken. Een bord verklaart dat de tien mannen als vergelding voor de aanslag zijn doodgeschoten.

De datum maakt zijn dood nog schrijnender: 20 februari is ook de geboortedag van zijn eerder overleden zoon. Pieter is 29 jaar oud wanneer hij wordt gefusilleerd. Nog geen drie maanden later wordt Nederland bevrijd. De vrijheid waarvoor hij zich heeft ingezet, zal hij zelf nooit meemaken.

Pieter Josephus Maria Jungerhans – Een fietstocht zonder terugkeer

Het is maandag 19 februari 1945. De 18-jarige Pieter Josephus Maria Jungerhans heeft zijn werkdag achter de rug en stapt op de fiets. Hij heeft met een paar vrienden afgesproken om te gaan kaarten. Een gewone afspraak, op een dag die allesbehalve gewoon zal eindigen. Ter hoogte van de kerk aan de Mathenesserlaan wordt Pieter door twee Duitse militairen gesommeerd te stoppen. Hij rijdt aanvankelijk door. Er ontstaat een woordenwisseling, waarna de Duitsers het vuur openen.

Pieter wordt zwaargewond achtergelaten op straat. Niemand durft hem te helpen. Pas ongeveer een uur later brengen twee politieagenten hem naar het Sint Franciscus Gasthuis. Daar verslechtert zijn toestand snel. Hij heeft veel bloed verloren en is ernstig verzwakt door de kou. Omstreeks half elf die avond overlijdt hij aan zijn verwondingen. In zijn kleding worden veertien kogelgaten aangetroffen.

Pieter, geboren op 24 juni 1926 in Rotterdam, wordt slechts 18 jaar. Hij was onderweg naar een avond met vrienden, maar zou nooit op zijn bestemming aankomen. Zijn verhaal laat zien hoe onverwacht en meedogenloos het oorlogsgeweld kon toeslaan. Zelfs een eenvoudige fietstocht door de eigen stad kon fataal worden.

Anthonius Johannes Worsteling – De executie aan de Oostzeedijk

Op dinsdagochtend 3 april 1945, ruim een maand voor de bevrijding, worden twintig verzetsstrijders vanuit het politiebureau aan het Haagseveer naar de Oostzeedijk gebracht. Onder hen bevindt zich Anthonius Johannes Worsteling. Enkele dagen eerder is de Nederlandse politieman J.C. Tetenburg door het Kralingse verzet doodgeschoten. De Duitse bezetter reageert met een meedogenloze vergeldingsactie.

Bij het talud van de Oostzeedijk, ter hoogte van de Hoflaan, worden de twintig gevangenen gefusilleerd. Hun lichamen blijven urenlang liggen en worden pas in de avond weggehaald. Anthonius behoort tot de slachtoffers van deze executie, een van de vele vergeldingsacties waarmee de bezetter in de laatste oorlogsmaanden angst probeert te zaaien. Tegenover de Sint-Lambertuskerk herinnert een wit kruis nog altijd aan de plek waar de twintig mannen werden doodgeschoten. Op 5 mei 1945 wordt Nederland bevrijd. Voor Anthonius en zijn negentien lotgenoten komt die bevrijding te laat.

Zes namen die niet vergeten mogen worden
De Tweede Wereldoorlog ligt inmiddels ver achter ons. Toch blijven de gevolgen zichtbaar, ook op St. Laurentius. Zes slachtoffers. Zes verschillende levens. De een stierf als militair, de ander als verzetsstrijder. Een jonge arbeider kwam om bij een bombardement, een achttienjarige Rotterdammer werd op straat doodgeschoten. Niet alle vragen over hun levens en hun dood kunnen nog worden beantwoord. Maar hun namen zijn bewaard gebleven.

Dankzij de gezamenlijke inspanningen van St. Laurentius, de Oorlogsgravenstichting en de nabestaanden hebben de zes slachtoffers een bijzondere herdenkingsplek gekregen. Het monument De Wereld in Brand en de oorlogsgraven nodigen bezoekers uit om stil te staan bij wat oorlog met mensen doet. Niet alleen bij de grote gebeurtenissen die we kennen uit geschiedenisboeken, maar vooral bij de persoonlijke verhalen die daarachter schuilgaan.

Want achter iedere naam schuilt een leven. En ieder leven verdient het om herinnerd te worden.

Wie St. Laurentius bezoekt, kan bij de oorlogsgraven stilstaan en de zes slachtoffers herdenken. Een plek van rust, midden in Rotterdam, waar hun verhalen blijven voortleven.